3 kwietnia 2026 r. Niejednokrotnie zdarza się, że po śmierci najbliższej nam osoby zastanawiamy się, dlaczego pominięto nas w testamencie. Pojawia się wtedy także obawa, że nie otrzymamy żadnej części majątku po zmarłym członku rodziny. We wspomnianych sytuacjach szczególnego znaczenia nabiera zachowek, czyli jedna z najpopularniejszych instytucji w praktyce prawa spadkowego. Warto zatem znać podstawowe zagadnienia dotyczące zachowku, które pozwolą na jego skuteczne dochodzenie. Przede wszystkim wiedzieć powinniśmy, czym jest zachowek, komu oraz w jakiej wysokości przysługuje, a także jaki wpływ na jego wysokość ma wydziedziczenie i darowizny.
Zachowek to bez wątpienia jedna z najważniejszych instytucji prawa spadkowego, która zapewnia ochronę interesów najbliższych członków rodziny spadkodawcy, jeśli zostali oni pominięci w akcie jego ostatniej woli. Jak przyjmuje się w orzecznictwie sądów powszechnych „Roszczenie o zachowek powstaje wówczas, gdy spadkodawca sam nie zapewnił uprawnionemu należnego mu zachowku, czy to w postaci dziedziczenia, ustanowienia zapisu lub dokonania darowizny. Dopiero w przypadku, gdy uprawniony nie uzyska żadnych korzyści ze spadku, powstaje po jego stronie roszczenie w stosunku do spadkobiercy o zapłatę zachowku lub, gdy uprawniony uzyskał korzyść jedynie w części, roszczenie o uzupełnienie zachowku.” (wyrok Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim z 5 sierpnia 2021 r., sygn. akt: I C 265/20).
Krąg osób uprawnionych do zachowku określa art. 991 § 1 k.c. Zgodnie z jego brzmieniem zachowek przysługuje zstępnym, czyli potomkom danej osoby (dziecko, wnuk, prawnuk), małżonkowi, a także rodzicom spadkodawcy. Zachowek przysługuje wówczas, gdy uprawnieni byliby powołani do spadku z mocy ustawy.
Aby obliczyć wartość przysługującego zachowku, w pierwszej kolejności określić powinniśmy, ile wynosiłby udział spadkobiercy w spadku w przypadku dziedziczenia ustawowego. Jednakże obliczając wysokość udziału spadkowego zwrócić należy uwagę również na art. 992 k.c., zgodnie z którym przy ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę do zachowku uwzględniamy spadkobierców niegodnych oraz tych, którzy spadek odrzucili. Nie uwzględniamy natomiast spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia oraz wydziedziczonych.
Ustalając wysokość zachowku przyjąć należy, że co do zasady jego wartość wynosi 1/2 udziału spadkowego. W przypadku, gdy uprawniony do zachowku jest trwale niezdolny do pracy lub małoletni, wartość zachowku wynosi 2/3 przysługującego udziału spadkowego.
Wiedzieć także powinniśmy, że zachowek przysługuje jedynie tym uprawnionym, których spadkodawca skutecznie nie wydziedziczył. Zgodnie z art. 1008 k.c. spadkodawca może skutecznie pozbawić prawa do zachowku jedynie w trzech przypadkach. Wydziedziczenie możliwe jest wówczas, gdy uprawniony do zachowku:
– wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
– dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
– uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
Tym samym podkreślić należy, że spadkodawca może pozbawić w testamencie uprawnionego do zachowku tylko wtedy, gdy dopuścił się on jednego z czynów wskazanych w zamkniętym katalogu. Wówczas spadkobierca nie dziedziczy po zmarłym członku rodziny, a także nie przysługuje mu zachowek po jego śmierci.
Obliczając wartość przysługującego zachowku pamiętać powinniśmy także o dokonanych przez spadkodawcę darowiznach, albowiem bywa, że należy je doliczyć do wartości spadku. Poczynając od wykluczeń z obowiązku doliczenia darowizny do schedy spadkowej wskazać należy, że do spadku nie doliczamy drobnych darowizn, zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach oraz darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.
W przypadku obliczania wartości zachowku na rzecz zstępnego do spadku nie doliczamy darowizn, które spadkodawca uczynił w czasie, gdy nie miał potomków, czyli zstępnych. Jednakże warto podkreślić, że powyższe nie dotyczy darowizn, które spadkodawca poczynił na mniej niż 300 dni przed urodzeniem się zstępnego.
Z kolei w przypadku obliczania zachowku na rzecz małżonka do spadku nie doliczamy darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem małżeństwa.
Aby skutecznie dochodzić zachowku w przypadku braku woli polubownego zakończenia sporu, konieczne jest wytoczenie powództwa. W zależności od wartości dochodzonego zachowku, wytaczamy je przed sąd rejonowy, jeśli wysokość zachowku nie przekracza kwoty 100.000 zł, lub przed sąd okręgowy, jeśli przekracza tę kwotę. Powództwo o zachowek, zgodnie z art. 39 k.p.c., wytaczamy wyłącznie przed sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Stroną pozwaną we wskazanym postępowaniu jest osoba lub osoby, które uzyskały korzyść majątkową ze spadku. Pamiętać także należy, że pozew o zachowek podlega opłacie stosunkowej, której wysokość uzależniona jest od wartości przedmiotu sporu. Wysokość opłaty ustalamy na podstawie art. 13 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
Końcowo wskazać należy, że możliwość skutecznego dochodzenia roszczenia o zachowek ograniczona jest w czasie, roszczenia uprawnionego przedawniają się bowiem z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu.
1.Robert pozostawił po sobie testament, w którym jako jedyną uprawnioną wskazał swoją konkubinę Katarzynę. Kilka lat wcześniej Robert rozwiódł się ze swoją żoną Beatą, ze związku z którą posiada dorosłych synów – Igora i Karola oraz 4-letnią córkę Jadzię. Czy ktokolwiek z rodziny zmarłego uprawniony jest do zachowku?
Do zachowku uprawnione są wszystkie dzieci Roberta, ponieważ byłyby one powołane do spadku z ustawy w przypadku braku testamentu. Zachowek należny każdemu z synów wynosi 1/2 z przysługującej im części spadku. Natomiast zachowek należny Jadzi wynosi 2/3, ponieważ jest ona małoletnia. Beata nie jest uprawniona do zachowku, ponieważ jako była żona nie byłaby powołana do spadku z ustawy.
2. Maurycy zmarł w lipcu 2018 roku, a w testamencie ogłoszonym w sierpniu 2018 roku powołał do całości spadku swoją żonę. Maurycy posiadał dorosłego już syna Tomasza, z którym pozostawał w konflikcie. W sierpniu 2025 roku Tomasz złożył pozew o zachowek, ponieważ nie otrzymał po śmierci ojca przysługującej mu części spadku. Czy Tomasz zasadnie dochodzi zachowku?
Tomasz, jako syn spadkodawcy, który byłby powołany z mocy ustawy do dziedziczenia, mógłby dochodzić należnego mu zachowku. Jednakże roszczenie Tomasza jest przedawnione i na zarzut pozwanej nie powinno zostać uwzględnione. Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat, natomiast od ogłoszenia testamentu upłynęło 7 lat.
3. Joanna podarowała swojej koleżance telefon komórkowy o wartości 200 zł, ponieważ telefon koleżanki uległ awarii. Tydzień po dokonaniu darowizny Joanna zmarła, powołując w testamencie do całości spadku swojego konkubenta Mariusza. Joanna posiadała także dorosłego już syna Damiana, który domaga się zachowku. Czy darowiznę uczynioną na rzecz koleżanki wliczamy do spadku po Joannie?
Darowizny uczynionej na rzecz koleżanki nie wliczamy do spadku po Joannie, jako że uznajemy ją za drobną darowiznę, zwyczajowo przyjętą w danych stosunkach, która nie uszczupliła znacznie majątku Joanny.
Jeśli poszukują Państwo adwokata w Szczecinie, aby zasięgnąć porady prawnej lub skorzystać z pomocy w postępowaniu sądowym o zachowek, zapraszam do kontaktu.
© 2026 Kancelaria Adwokacka Magdalena Pakuła - Zdyb. Wszelkie prawa zastrzeżone. Projekt i wykonanie: Virtual People