Obowiązek alimentacyjny – czym jest, kiedy powstaje i wygasa?

icon

15 grudnia 2023 r. Większość z nas sądzi, że obowiązek alimentacyjny dotyczy tylko rodziców, którzy partycypują w kosztach utrzymania swojego dziecka. Rzeczywiście jest to najczęściej występujący obowiązek alimentacyjny, jednakże alimenty orzeka się nie tylko wobec dzieci, możemy bowiem być obowiązani do zapłaty alimentów również na rzecz byłego małżonka czy rodziców, jeśli znajdują się w niedostatku. Zdarzają się także sytuacje, kiedy jeden z rodziców, z różnych względów, nie jest w stanie wypełniać obowiązku alimentacyjnego i wówczas realizują go dalsi krewni. Zanim jednak orzeczone zostaną alimenty, powinniśmy dopełnić wszelkich formalności i podjąć odpowiednie kroki prawne.

1. Czym jest obowiązek alimentacyjny?

Jeśli chcemy dowiedzieć się, czym jest obowiązek alimentacyjny, powinniśmy zajrzeć do kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. I tak, zgodnie z art. 128, obowiązkiem alimentacyjnym, jest obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania celem zaspokojenia usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego. Wypełnianie obowiązku alimentacyjnego może polegać nie tylko na przekazywaniu środków pieniężnych, ale także na osobistych staraniach. Do tej drugiej kategorii zaliczyć możemy: osobistą opiekę, dostarczanie mieszkania, zakup ubrań i żywności. Potwierdzają to orzeczenia Sądu Najwyższego, które jednoznacznie wskazują, że: „Realizacja obowiązku alimentacyjnego może polegać na dostarczaniu środków utrzymania i wychowania w formie świadczeń pieniężnych bądź w formie świadczeń w naturze. Wybór formy świadczenia należy do uprawnionego” (wyrok Sądu Najwyższego z 13 grudnia 2000 r., sygn.. akt: III CKN 1412/00). Do najważniejszych potrzeb, które powinny być zaspokajane poprzez obowiązek alimentacyjny, zaliczamy: wyżywienie, mieszkanie, odzież i obuwie, leczenie, wykształcenie, rozwój fizyczny, potrzeby kulturalne, a także rozrywkę.

allef vinicius fJTqyZMOh18 unsplash

2. Obowiązek alimentacyjny – kiedy powstaje i wygasa?

Jako że obowiązek alimentacyjny dotyczyć może rożnych osób, które występują jako uprawniony i obowiązany, różny jest także czas jego powstawania. I tak, obowiązek alimentacyjny wobec dzieci powstaje w momencie ich narodzin i wynika z więzów krwi. Obowiązek alimentacyjny może powstać także ze względu na małżeństwo oraz w związku z orzeczeniem sądowym dotyczącym przysposobienia.

Często wydaje nam się, że obowiązek alimentacyjny względem dzieci wygasa, gdy osiągają one pełnoletniość, jednak nie jest to prawdą. W przypadku obowiązku alimentacyjnego względem dzieci, zgodnie z art. 133 § 1 k.r.o., rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych dopóki dziecko nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie lub nie czyni ku temu starań, pomimo możliwości. W orzecznictwie przyjmuje się, że: „Rodzice są obowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania. Przesłanką zasądzenia alimentów od rodziców na rzecz dziecka jest brak samodzielności uprawnionego oraz brak majątku wystarczającego na pokrycie kosztów utrzymania” (wyrok Sądu Okręgowego w Olsztynie z 4 lipca 2018 r., sygn.. akt: VI RCa 171/18).

W przypadku pozostałych osób uprawnionych, czyli małżonka lub rodziców, kryterium jest pozostawanie przez te osoby w niedostatku. „Niedostatek występuje wtedy, gdy uprawniony nie może w pełni własnymi siłami, z własnych środków, zaspokoić swych usprawiedliwionych potrzeb (…). Są one uzależnione od indywidualnych cech uprawnionego, tj. od wieku, stanu zdrowia, zawodu, pozycji społecznej i dotychczasowej stopy życiowej” (wyrok Sądu Najwyższego z 25 listopada 2021r., sygn. akt: II USKP 89/21). Zatem każdy przypadek rozpatrywany jest indywidualnie, a ocenie podlega niedostatek, przy uwzględnieniu stanu fizycznego i warunków życia uprawnionego.

Szczególna sytuacja ma miejsce, gdy obowiązek alimentacyjny dotyczy byłych małżonków. Zgodnie z art. 60 § 3 k.r.o. taki obowiązek wygasa, gdy uprawniony zawrze nowy związek małżeński. Obowiązek ten wygasa także z upływem pięciu lat od orzeczenia rozwodu, jeśli obowiązanym jest małżonek nieuznany za winnego rozwodu. Jednakże i w tym przypadku, ze względu na wyjątkowe okoliczności, sąd, na żądanie uprawnionego, może przedłużyć ten termin.

3. Kiedy powstaje obowiązek alimentacyjny wobec byłego małżonka?

Aby odpowiedzieć na to pytanie, kolejny raz zajrzeć powinniśmy do kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z art. 60 § 1, po rozwodzie małżonek, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Zatem kolejny raz kryterium jest niedostatek uprawnionego po rozpadzie małżeństwa.

Natomiast zgodnie z § 2 uprawniony może żądać, aby orzeczony był obowiązek alimentacyjny, nawet gdy nie znajduje się w niedostatku. Kryterium jest wówczas ocena, czy rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego, nawet gdy nie występuje niedostatek.

alexander grey 8a5eJ1 mmQ unsplash 2

4. Czy dziecko może być obowiązane do zapłaty alimentów na rzecz rodzica?

Co do zasady obowiązek alimentacyjny obciąża w pierwszej kolejności krewnych w linii prostej, a zatem najbliższych krewnych, w tym rodziców i dzieci.  Pomimo że nie wynika to wprost z kodeksu, możliwe jest orzeczenie alimentów od dzieci wobec rodziców. W takim przypadku przesłanką jest pozostawanie przez rodzica w niedostatku. Zdaniem sądów: „Rodzic może skutecznie domagać się alimentów od dorosłego dziecka tylko wówczas, gdy wykaże, że pozostaje w stanie niedostatku” (wyrok Sądu Rejonowego w Olsztynie z 20 kwietnia 2017 r., sygn.. akt: III RC 879/16).

5. Obowiązek alimentacyjny dalszych krewnych – kogo może dotyczyć?

Co do zasady obowiązek alimentacyjny w pierwszej kolejności spoczywa na najbliższych krewnych. Jednakże, zgodnie z art. 132 k.r.o., obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy nie jest ona w stanie wypełnić obowiązku samodzielnie lub gdy uzyskanie od niej środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

W orzeczeniach Sądu Najwyższego przeczytać możemy, że: „Dopiero gdyby zostało ustalone, że drugi z rodziców nie jest w stanie w całości lub części sprostać swoim obowiązkom względem dziecka i z tego powodu dzieci mogłyby znaleźć się w niedostatku – w grę wchodziłby subsydiarny obowiązek dalszych krewnych, a w szczególności dziadków” (wyrok Sądu Najwyższego z 22 kwietnia 1974 r., sygn. akt: III CRN 66/74). Oznacza to, że w pierwszej kolejności ustalić powinniśmy, czy jeden z rodziców rzeczywiście nie jest w stanie samodzielnie sprostać obowiązkom. W następnej kolejności ustalamy, czy brak wypełniania przez drugiego rodzica obowiązku alimentacyjnego spowoduje niedostatek dzieci. Dopiero, gdy spełnione są te warunki, możliwe jest dochodzenia alimentów od dalszych krewnych, jakimi są dziadkowie.

annie spratt TBHOuN6URGU unsplash

6. W jaki sposób ustalana jest wysokość alimentów?

Zakres świadczenia pieniężnego zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Oznacza to, że sądy ustalając obowiązek alimentacyjny w postaci pieniężnej biorą pod uwagę nie tylko potrzeby i koszty życia, bierze się bowiem pod uwagę także to, jakie możliwości zarobkowe i finansowe ma zobowiązany. Powinniśmy pamiętać, że możliwości zarobkowe to nie rzeczywiste dochody, lecz te, które zobowiązany powinien uzyskiwać przy zachowaniu należytej staranności.

7. Co powinniśmy zrobić, aby uzyskać alimenty?

Aby uzyskać alimenty, nie zawsze musimy występować na drogę sądową. Jest to najpopularniejsza metoda, chociaż niestety nie najszybsza. Wówczas powinniśmy złożyć pozew o alimenty, w którym wskażemy przede wszystkim potrzeby uprawnionego i poprzemy je odpowiednimi dowodami. Taki pozew składamy do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego w miejscu zamieszkania zobowiązanego lub uprawnionego. Pozew jest wolny od opłat.

Pamiętajmy, że jeśli strony są zgodne co do tego, w jakiej wysokości ustalony zostaje obowiązek alimentacyjny, mogą zawrzeć umowę alimentacyjną. Tego rodzaju umowa zawierana jest zwykle w formie aktu notarialnego, wobec czego konieczna jest wizyta u notariusza. W akcie notarialnym zobowiązany przyjmuje na siebie obowiązek zapłaty co miesiąc ustalonej z uprawnionym sumy pieniężnej i poddaje się egzekucji.