Ograniczenie i pozbawienie władzy rodzicielskiej – czym są i jakie są między nimi różnice?

icon

8 stycznia 2024 r. Do momentu, w którym dziecko osiąga pełnoletniość, władzę sprawują nad nim rodzice. Taka władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad dzieckiem i jego majątkiem. Rodzice zobowiązani są także do wychowania dziecka z poszanowaniem jego godności i praw. Co do zasady władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, jednakże czasami, gdy dobro dziecka jest zagrożone, następuje ograniczenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej.

Czym są ograniczenie i pozbawienie władzy rodzicielskiej?

Ograniczenie władzy rodzicielskiej polega na częściowym zmniejszeniu uprawnień i obowiązków opiekuna. Wówczas rodzic, którego dotyczy ograniczenie, w dalszym ciągu może podejmować decyzje w najistotniejszych kwestiach w zakresie wychowania dziecka.

Natomiast pozbawienie władzy rodzicielskiej to najsurowsza forma ingerencji w prawa i obowiązki rodzica. W przypadku, gdy sąd podejmuje decyzję o pozbawieniu władzy rodzicielskiej, opiekun traci wszelkie prawa. Oznacza to, że rodzic, którego dotyczy pozbawienie, nie może podejmować  żadnych decyzji w kwestiach wychowania dziecka.

Ograniczenie władzy rodzicielskiej – przesłanki

Ograniczenie władzy rodzicielskiej może nastąpić z przyczyn niezawinionych lub zawinionych.

Przyczyną niezawinioną, po wystąpieniu której następuje ograniczenie władzy, określamy życie rodziców w rozłączeniu i ich skłócenie. Zgodnie z kodeksem rodzinnym i opiekuńczym, jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom żyjącym w rozłączeniu, sąd opiekuńczy może ze względu na dobro dziecka określić sposób jej wykonywania i utrzymywania kontaktów z dzieckiem. Jednakże nawet w przypadku rozwodu lub separacji sąd może pozostawić władzę rodzicielską obojgu rodzicom. Następuje to, jeśli rodzice przedstawili porozumienie zgodne z dobrem dziecka o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem.

W drugim przypadku ograniczenie władzy następuje, gdy dobro dziecka jest w jakikolwiek sposób zagrożone przez sposób jej wykonywania przez jednego z rodziców. Orzeczenia sądów wskazują, że: „Zarządzenia wydane przez sąd nie stanowią represji w odniesieniu do rodziców, a jedynym ich celem jest ochrona zagrożonego dobra dziecka. Wydanie zarządzeń jest konieczne w przypadku niewłaściwego wykonywania władzy rodzicielskiej. Środek taki stanowi ostrzeżenie dla rodziców, że w sposób nieprawidłowy wykonują władzę, co może prowadzić do jej dalszego ograniczenia, a w dalszej kolejności do pozbawienia władzy rodzicielskiej” (postanowienie Sądu Okręgowego w Kielcach z 18 czerwca 2020 r., sygn. akt: II Ca 1/20). Oznacza to, że kierując się dobrem dziecka sąd ogranicza władzę temu z rodziców, który wykonuje ją niewłaściwie.

władzy rodzicielskiej

Na czym polega ograniczenie władzy?

W przypadku, gdy ograniczenie władzy rodzicielskiej następuje z powodu skłócenia rodziców, sąd może powierzyć jej wykonywanie jednemu z nich, ograniczając władzę drugiego. W takim przypadku dochodzi do  ograniczenia określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka. Jednak rodzic wciąż decyduje o najważniejszych kwestiach związanych z wychowaniem, edukacją czy wyborem sposobu leczenia.

Artykuł 109 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazuje na możliwe sposoby ograniczenia władzy rodzicielskiej, gdy dobro dziecka jest zagrożone. Sąd opiekuńczy może w szczególności zobowiązać rodziców oraz małoletniego do określonego postępowania. Może to dotyczyć pracy z asystentem rodziny, skierowania małoletniego do placówki wsparcia dziennego albo terapeuty rodzinnego. Sąd może także określić, jakie czynności nie mogą być przez rodziców dokonywane bez zezwolenia sądu. W przypadku, gdy następuje ograniczenie władzy, rodziny niekiedy przebywają pod stałym nadzorem kuratora. W ostateczności sąd może zarządzić umieszczenie małoletniego w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka albo w pieczy zastępczej. Czasami niezbędne okazuje się nawet umieszczenie małoletniego w zakładzie opiekuńczo-leczniczym, w zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym lub w zakładzie rehabilitacji leczniczej.

Jednakże pamiętać powinniśmy o orzeczeniach, które wskazują, że: „Sąd opiekuńczy może na podstawie art. 109 k.r.o. wydać każde zarządzenie, jakiego w danych okolicznościach wymaga dobro dziecka. Zawarte w jego § 2 wyliczenie zarządzeń opiekuńczych ma charakter przykładowy” (postanowienie Sądu Najwyższego z 10 maja 2000 r., sygn. akt: III CKN 845/00). Oznacza to, że każde postanowienie sądu dostosowywane jest do potrzeb dziecka i jego aktualnej sytuacji. Ograniczenie władzy rodzicielskiej za pomocą środków wskazanych w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym ma charakter jedynie poglądowy i przykładowy.

władzy rodzicielskiej

Pozbawienie władzy rodzicielskiej – przesłanki

Pozbawienie władzy rodzicielskiej ma miejsce, gdy władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody. Może ono także nastąpić, jeżeli rodzice nadużywają władzy lub w sposób rażący zaniedbują swe obowiązki względem dziecka. Pozbawienie władzy rodzicielskiej może także nastąpić, jeśli rodzice trwale nie interesują się dzieckiem. Jednak pamiętać musimy, że przesłanki nie są skonkretyzowane. Oznacza to, że każdy przypadek oceniany jest przez sąd indywidualnie.

Pamiętać powinniśmy także, że pozbawienie władzy może nastąpić, jeśli mimo udzielonej pomocy w związku z ograniczeniem władzy, w dalszym ciągu nie ustały wcześniejsze przyczyny.

Orzeczenia wskazują, że: „Do pozbawienia władzy rodzicielskiej upoważniają sąd tylko takie zaniedbania obowiązków względem dziecka, które mogą być ocenione jako rażące. Muszą to być poważne zaniedbania bądź zaniedbania o mniejszej wadze, które nabierają cech niepoprawności i uporczywości. Chodzi o zaniedbania rodziców, które cechuje uporczywość, niepoprawność i nasilenie złej woli. Zaniedbania o mniejszym ciężarze, nieosiągające takich cech, uzasadniają jedynie wydanie odpowiednich zarządzeń przewidzianych w art. 109 k.r.o. (ograniczenie władzy rodzicielskiej)” (postanowienie Sądu Rejonowego w Warszawie z 18 czerwca 2019r., sygn. akt: VI Nsm 1680/18).

Jaki jest tryb postępowania w sprawach o ograniczenie i pozbawienie władzy?

Jeśli jeden z rodziców chciałby, aby wobec drugiego z nich orzeczone zostało ograniczenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej, powinien wystąpić z odpowiednim wnioskiem. Składamy go w sądzie rejonowym, wydziale rodzinnym, właściwym dla miejsca zamieszkania powoda. Wnioski podlegają opłacie w wysokości 100 złotych.

Ograniczenie i pozbawienie władzy może nastąpić także z urzędu. Ma to miejsce w przypadku, gdy sąd poweźmie informację, że cokolwiek zagraża dobru dziecka i władza nad nim nie jest wykonywana prawidłowo.

Ograniczenie i pozbawienie władzy rodzicielskiej – przykłady

1. Ojciec małoletniego zmarł kilka lat temu, natomiast jego matka od wielu lat przewlekle choruje. Jej choroba z dnia na dzień postępuje. Obecnie przebywa ona w specjalnym zakładzie, gdzie sprawowana jest nad nią całodobowa opieka. Małoletni oddany został pod opiekę swoich dziadków, którzy obecnie chcieliby pozbawić jego matkę władzy rodzicielskiej.

W takim przypadku najprawdopodobniej nastąpi pozbawienie władzy, albowiem nie może być ona wykonywana z powodu trwałej przeszkody. „Trwała przeszkoda występuje również wtedy, gdy przewlekła choroba jedynego rodzica uniemożliwia mu sprawowanie władzy rodzicielskiej” (postanowienie Sądu Najwyższego z 2 czerwca 2000 r., sygn. akt: II CKN 960/00).

2. Ojciec małoletniej był kilkukrotnie karany, w tym za gwałty i kradzieże, a niedawno opuścił zakład karny. Od tego czasu uporczywie nachodzi mieszkanie, w którym mieszka małoletnia z matką. Najczęściej przychodzi w godzinach nocnych, zawsze będąc nietrzeźwym, ubliżając matce dziecka i grożąc jej. Jednak jego agresja nie była nigdy kierowana bezpośrednio przeciwko małoletniej. Mimo tego agresywne zachowanie wobec matki, oddziaływują negatywnie na stan psychiczny dziecka i wywołują u niego reakcje nerwicowo – lękowe.

W takim przypadku ojciec dziecka najpewniej pozbawiony zostanie władzy rodzicielskiej, albowiem władza rodzicielska jest nadużywana i ma destrukcyjny wpływ na dziecko. „Nadużywanie władzy rodzicielskiej zachodzi także wówczas, gdy postępowanie rodzica obiektywnie wywiera destrukcyjny wpływ na proces wychowania i rozwoju psychicznego dziecka, choćby nie było to związane z subiektywnym, negatywnym nastawieniem rodzica wobec dziecka” (postanowienie Sądu Najwyższego z 7 września 2000 r., sygn. akt: I CKN 931/00).

3. Małoletni po rozwodzie rodziców na stałe mieszka z matką. Jednakże od pewnego czasu choruje i w przyszłości konieczne może okazać się leczenie w specjalnym zakładzie. Niestety ojciec dziecka sprzeciwia się umieszczeniu syna w zamkniętym zakładzie leczniczym. Matka dziecka chciałaby, aby nastąpiło ograniczenie władzy rodzicielskiej ojca z wyłączeniem możliwości współdecydowania o kwestiach związanych z leczeniem i hospitalizacją.

W takim przypadku najprawdopodobniej nastąpi ograniczenie władzy wobec ojca, jednakże wciąż będzie miał prawo decydować o leczeniu syna. Jak wskazano w jednym z orzeczeń: „Wątpliwości rodzica co do przebiegu procesu leczenia dziecka i postawionej przez lekarzy diagnozy świadczą o odpowiedzialności ojca i o zaangażowaniu w zapewnienie dziecku właściwej opieki. Tak więc rodzic, który aktywnie uczestniczy w podejmowaniu decyzji dotyczących zdrowia swojego dziecka, nie może być „karany” poprzez odjęcie mu prawa współdecydowania w kwestiach związanych z leczeniem i hospitalizacją małoletniego” (postanowienie Sądu Rejonowego w Wieliczce z 31 stycznia 2018 r., sygn. akt: IV Nsm 962/17).